Việt Nam: Định giá tín chỉ carbon còn bỏ ngỏ trước rủi ro đất, nước ở ĐBSCL

Đồng bằng sông Cửu Long, nơi cung cấp 90% sản lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, đang mất chưa đến 30% lượng phù sa tự nhiên so với trước khi có đập thủy điện, và số điểm sạt lở đã tăng gấp 5 lần trong một thập kỷ, nhưng việc định giá tín chỉ carbon nông nghiệp vẫn còn sơ khai, theo các chuyên gia và dữ liệu trình bày tại các diễn đàn gần đây.

Nghiên cứu của TS. Alexander D. Chapman từ ĐH Southampton cho thấy tại vùng lúa 3 vụ, năng suất giảm từ 6 xuống 4.4 tấn/ha sau 7 năm do mất nguồn phù sa tự nhiên, vốn từng thay thế tới 50% lượng phân bón cần dùng. Đợt hạn mặn năm 2016 đã xóa sổ 245,000 ha lúa Đông-Xuân chỉ trong một vụ, chứng minh rủi ro sinh thái có thể chuyển hóa thành thiệt hại kinh tế quy mô lớn.

Trong bối cảnh đó, một cơ chế tài chính mới đang hình thành: Nghị định 29/2026 ban hành ngày 19/01/2026 đã vận hành sàn giao dịch carbon nội địa, giao Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội tổ chức hệ thống giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam đảm nhiệm lưu ký. Tuy nhiên, giai đoạn thí điểm 2025-2028 chỉ phân bổ hạn ngạch cho 110 cơ sở thuộc nhiệt điện, sắt thép, xi măng, nông nghiệp chưa nằm trong nhóm bắt buộc.

Trên thị trường tự nguyện, một hợp tác xã tại Tràm Chim, Đồng Tháp đã áp dụng mô hình lúa sinh thái, giảm số lần phun thuốc từ 8-10 lần xuống còn 3 lần/vụ, và đã tạo ra hơn 2,200 tấn giảm phát thải được ghi nhận trong vụ thứ hai năm 2026. Mô hình này mới dừng ở quy mô 66 ha, đủ điều kiện kỹ thuật để tạo tín chỉ carbon nhưng chưa được kết nối vào cơ chế chi trả nào.

Ngân hàng Thế giới đã cam kết cơ chế chi trả theo kết quả cho đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, với mức giá 10 USD/tấn CO2, có thể lên tới 100 triệu USD/năm nếu giảm 10 triệu tấn carbon mỗi năm. WB cũng đã huy động gói hỗ trợ 120 triệu USD và gần đây đề nghị mua bổ sung tín chỉ, cho thấy sự quan tâm quốc tế ngày càng tăng với tài sản carbon của khu vực.