Việt Nam: Ngành sản xuất ô tô xe máy đối mặt khó khăn từ Nghị định chuyển giao công nghệ

Ngành sản xuất ô tô và xe máy trong nước của Việt Nam đang phải đối mặt với những rào cản pháp lý ngày càng tăng, đe dọa làm suy yếu tham vọng vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu của đất nước.

Trọng tâm của cuộc tranh luận là Nghị định 101, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, sử dụng tiêu chuẩn khí thải Euro 4 và Euro 5 để phân loại công nghệ sản xuất. Các hiệp hội ngành hàng cảnh báo rằng các yêu cầu mới đang tạo ra một lớp thủ tục thứ ba — thẩm định công nghệ — chồng lên các thủ tục đầu tư và môi trường hiện có, kéo dài thời gian dự án từ khoảng 5 ngày lên tới 45 ngày.

Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) đã cảnh báo rằng nút thắt quan liêu này có thể thúc đẩy các công ty chuyển sang nhập khẩu xe nguyên chiếc thay vì đầu tư vào sản xuất trong nước, đi ngược lại mục tiêu của chính phủ là làm sâu sắc hơn sản xuất nội địa. Công ty Toyota Việt Nam, đã lắp ráp hơn 700.000 xe trong nước và nộp 482 triệu USD tiền thuế trong nửa đầu năm 2026, nằm trong số các công ty bị ảnh hưởng.

Đằng sau mỗi chiếc xe là một chuỗi cung ứng rộng lớn. Một chiếc ô tô động cơ đốt trong chứa khoảng 30.000 bộ phận và xe máy chứa 5.000–7.000 bộ phận, liên quan đến các ngành công nghiệp từ luyện kim, cao su và nhựa đến điện tử, chất bán dẫn, phần mềm và hậu cần. Việt Nam hiện có khoảng 600–800 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ phục vụ các ngành ô tô và xe máy.

Những thách thức về chính sách không chỉ dừng lại ở dây chuyền lắp ráp. Hai nhà máy lọc dầu chính của Việt Nam — Dung Quất và Nghi Sơn, cung cấp khoảng 70% nhu cầu nhiên liệu trong nước — vẫn chưa thể sản xuất nhiên liệu đạt tiêu chuẩn Euro 5, cả hai đều đặt mục tiêu đạt được cột mốc này vào cuối năm 2028. Năm 2025, Dung Quất đóng góp khoảng 14.250 tỷ đồng (560 triệu USD) và Nghi Sơn hơn 23.000 tỷ đồng (905 triệu USD) cho ngân sách nhà nước. Sự không đồng bộ giữa tiêu chuẩn khí thải và chất lượng nhiên liệu có thể khiến sản lượng nhiên liệu cấp thấp bị tồn đọng và làm gián đoạn nguồn thu ngân sách. Đồng thời, sự gia tăng xe điện đặt ra thách thức về năng lực lưới điện: 100.000 xe điện sạc nhanh cùng lúc sẽ cần 6.000–12.000 MW công suất tức thời, tương đương tới một phần tư phụ tải đỉnh của Việt Nam.