Việt Nam: Mở rộng DPPA phải đi kèm cải cách giá điện, báo cáo VEA nêu

Việc mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) tại Việt Nam cần đi kèm với biểu giá điện hai thành phần và cải cách thị trường điện cạnh tranh, theo báo cáo nghiên cứu về cơ chế DPPA tại Việt Nam của Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA), được Chương trình Hỗ trợ Năng lượng GIZ xuất bản.

Báo cáo xem xét hai hình thức DPPA đang được áp dụng theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP, gồm giao dịch qua đường dây kết nối riêng và qua lưới điện quốc gia. Với hình thức qua lưới điện quốc gia, quan hệ mua bán chủ yếu thể hiện ở hợp đồng và thanh toán tài chính: nhà máy năng lượng tái tạo vẫn bán điện lên thị trường giao ngay, còn khách hàng tiếp tục nhận điện vật lý từ hệ thống chung. Vì vậy, sản lượng ký trong hợp đồng DPPA không đồng nghĩa nguồn điện đó được ưu tiên huy động, cũng không có nghĩa khách hàng đã tự cân bằng được nhu cầu điện.

Nhóm nghiên cứu xây dựng ba kịch bản dựa trên 142,4 tỷ kWh điện thương phẩm của nhóm công nghiệp - xây dựng năm 2024, với tỷ trọng phụ tải công nghiệp tham gia DPPA từ 5% (tương đương 7,1 tỷ kWh) đến cao nhất 30% (tương đương 42 tỷ kWh). Ở quy mô thấp, thách thức chủ yếu là đo đếm, dữ liệu và đối soát hợp đồng; đến kịch bản cao, DPPA trở thành cấu phần quan trọng trong thiết kế thị trường điện, đòi hỏi đồng bộ cơ chế công suất, dịch vụ phụ trợ, doanh thu lưới điện và trách nhiệm cung cấp điện cuối cùng.

Báo cáo cảnh báo chi phí lưới điện có thể không được thu hồi đầy đủ khi khách hàng vẫn cần hệ thống duy trì năng lực dự phòng. Ví dụ, khách hàng giảm 50% sản lượng mua từ lưới nhưng hệ thống vẫn phải đáp ứng 100% nhu cầu công suất; nếu thu toàn bộ theo kWh, doanh thu thu hồi giảm một nửa trong khi khấu hao, chi phí vốn và phần lớn chi phí bảo dưỡng gần như không đổi. Báo cáo kiến nghị từng bước áp dụng biểu giá hai thành phần, tách chi phí công suất khỏi chi phí điện năng, giữ nguyên tắc trung lập doanh thu để tránh thu trùng và ghi nhận đúng giá trị mà khách hàng tạo ra cho hệ thống qua điều chỉnh phụ tải hoặc dùng hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS).

Báo cáo cũng cho rằng mở rộng DPPA sẽ làm thay đổi vai trò thương mại và cơ cấu doanh thu của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), đòi hỏi chuyển dần từ doanh thu mua - bán điện sang doanh thu từ hạ tầng và dịch vụ điện; quá trình này có thể diễn ra nhanh hơn điều chỉnh cơ chế thu hồi chi phí và gây áp lực dòng tiền. Báo cáo kiến nghị lộ trình hai giai đoạn: 2026-2027 hoàn thiện đo đếm, dữ liệu, đối soát, dự báo, thử nghiệm hóa đơn song song và biểu giá hai thành phần cho khách hàng lớn và khách hàng có đường dây kết nối riêng; 2028-2030 mở rộng giá hai thành phần, hoàn thiện cơ chế doanh thu lưới điện và công bố năng lực tiếp nhận DPPA theo vùng hoặc nút lưới. Báo cáo cũng nhấn mạnh cần phân định rõ trách nhiệm giữa Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO), EVN, các đơn vị quản lý lưới điện, nhà máy phát điện và khách hàng.