Việt Nam: Thúc đẩy tiết kiệm năng lượng trở thành ưu tiên quốc gia trong bối cảnh kinh tế tăng trưởng mạnh

Tiết kiệm năng lượng đã chuyển từ một biện pháp tiết kiệm chi phí thành mệnh lệnh quốc gia đối với Việt Nam khi hệ thống điện chịu áp lực chưa từng có từ mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, thời tiết cực đoan và biến động địa chính trị.

Quý I/2026, kinh tế Việt Nam tăng trưởng 7,83% - mức cao nhất trong một thập kỷ, đẩy nhu cầu điện lên kỷ lục. Sản xuất công nghiệp tăng 9,2% và kim ngạch xuất nhập khẩu 4 tháng ước đạt 344,17 tỷ USD. PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, cho biết mỗi 1% tăng trưởng GDP kéo theo nhu cầu năng lượng tăng 1,7-2 lần.

“Đây là mức tiêu thụ rất lớn, phản ánh rõ nét quá trình phát triển và tăng trưởng mạnh mẽ của nền kinh tế”, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và khuyến công (Bộ Công Thương) khẳng định.

Lưới điện Việt Nam đang chịu áp lực lớn. Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia dự báo số ngày nắng nóng năm nay cao hơn trung bình nhiều năm, với xác suất 60-65% xuất hiện El Ninh rất mạnh vào cuối năm 2026-đầu năm 2027. Thủy điện – nguồn cung cấp nền tảng và công suất đỉnh quan trọng – đối mặt với lưu lượng nước về hồ suy giảm. Năm 2023, thiếu điện miền Bắc với 5.000 MW công suất đỉnh gây thiệt hại trực tiếp khoảng 5 tỷ USD và làm nhà đầu tư nước ngoài e ngại.

Đáp lại, Việt Nam đã tăng cường khung pháp lý. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả có hiệu lực từ năm 2026, quy định thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả theo hướng xã hội hóa, mở rộng ưu đãi thuế, đất đai cho cơ sở sản xuất tiết kiệm năng lượng, và hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp nâng cấp công nghệ tiết kiệm năng lượng.

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã đầu tư gần 500.000 tỷ đồng phát triển hạ tầng nguồn và lưới điện trong 5 năm qua, chiếm 70% tổng đầu tư của 18 tập đoàn, tổng công ty nhà nước. EVN dự kiến đầu tư khoảng 5 tỷ USD mỗi năm trong 5 năm tới. Phó Tổng Giám đốc EVN Nguyễn Đình Phước nhấn mạnh, cùng với chuyển đổi năng lượng, xanh hóa, hiện đại hóa nhà máy điện hiện hữu, EVN sẽ mở rộng danh mục sản phẩm để tự chủ về thiết bị điện.

Đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo đình trệ sau khi cơ chế giá FiT (điện gió 8,5-9,8 cent/kWh) kết thúc. Theo ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch Hiệp hội Điện gió và Điện mặt trời Bình Thuận, nhà đầu tư đối mặt với ba rủi ro: khung giá thấp, cơ chế đấu thầu không đồng bộ giữa các địa phương, và hạ tầng lưới điện quá yếu.

Dù đạt nhiều kết quả, điểm nghẽn lớn nhất vẫn là nguồn lực tài chính. TS. Phạm Phan Dũng, chuyên gia kinh tế năng lượng (Bộ Công Thương), cho biết đa số doanh nghiệp, đặc biệt là SME, hạn chế tiếp cận vốn dài hạn. Ông nhấn mạnh: “Ưu tiên tín dụng xanh, định hướng dòng vốn cho các dự án chuyển đổi năng lượng, cùng với xây dựng danh mục ngành nghề ưu tiên là yếu tố then chốt để ngân hàng có cơ sở triển khai.”