Việt Nam: Thị trường quỹ ESG đối mặt rủi ro tẩy xanh khi các vụ phạt quốc tế gia tăng

Năm vụ phạt tẩy xanh lớn trong giai đoạn 2021-2025 là lời cảnh báo cho thị trường quỹ ESG đang phát triển của Việt Nam, theo báo cáo trình bày tại Diễn đàn Chứng khoán châu Á (ASF AGM) 2026.

Tại Mỹ, Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) đã phạt BNY Mellon Investment Adviser 1,5 triệu USD vào năm 2022 vì tuyên bố mọi khoản đầu tư trong một số quỹ ESG đều đã qua rà soát chất lượng ESG trong khi nhiều khoản thực tế chưa được rà soát. Hai năm sau, SEC tiếp tục phạt WisdomTree 4 triệu USD do ba quỹ gắn nhãn ESG vẫn nắm cổ phiếu ngành than, khí đốt và thuốc lá. Mức phạt lớn nhất, 17,5 triệu USD, được áp lên Invesco Advisers vì thổi phồng tỷ lệ tài sản được mô tả là “tích hợp ESG” lên 70-94% bằng cách tính cả các quỹ ETF thụ động không áp dụng tiêu chí ESG.

Tại Australia, Tòa án Liên bang năm 2024 buộc Vanguard Investments Australia nộp phạt 12,9 triệu AUD vì quảng bá quỹ trái phiếu chỉ số là đã sàng lọc ESG trong khi phần lớn chứng khoán trong quỹ không qua sàng lọc. Năm 2025, quỹ hưu trí Active Super bị phạt 10,5 triệu AUD do tuyên bố loại trừ thuốc lá, cờ bạc và một số khoản đầu tư rủi ro ESG nhưng vẫn duy trì tỷ trọng ở các lĩnh vực này. Điểm chung của cả 5 vụ là khoảng cách giữa tuyên bố tiếp thị và danh mục đầu tư thực tế.

Thị trường quỹ Việt Nam hiện còn nhỏ với 36 công ty quản lý quỹ, quản lý 91 quỹ mở, 3 quỹ đóng, 21 quỹ ETF và một số quỹ khác, tổng tài sản ròng khoảng 3,2 tỷ USD, tương đương 2% GDP, theo Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB). Mục tiêu đến năm 2030 là nâng quy mô lên tối thiểu 5% GDP. Khi thị trường mở rộng, sản phẩm gắn nhãn ESG và chủ đề xanh nhiều khả năng sẽ được các công ty quản lý quỹ quan tâm, trong khi các quy định mới như Quyết định 46/2026/QĐ-TTg và Quyết định 21/2025/QĐ-TTg gắn nhãn xanh với ưu đãi tài chính, làm tăng động cơ tẩy xanh và tạo áp lực lên khâu kiểm chứng và giám sát sau gắn nhãn.