Việt Nam: Cải cách thể chế tìm cách duy trì tăng trưởng cao hướng tới mục tiêu phát triển 2045

Việt Nam đã chính thức bước vào nhóm thu nhập trung bình cao với GNI bình quân đầu người đạt 4.970 USD trong năm 2025, nhưng các chuyên gia kinh tế cảnh báo nước này phải chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và gia công giá trị thấp sang mô hình dựa vào năng suất và sức mạnh doanh nghiệp nội địa để đạt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển thu nhập cao vào năm 2045.

Cột mốc này được Ngân hàng Thế giới xác nhận. Tuy nhiên, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng thành tích này “mới chỉ là cột mốc về mặt thống kê” vì Việt Nam vẫn phụ thuộc vào khu vực đầu tư nước ngoài, đóng góp 365,7 tỷ USD trong tổng kim ngạch xuất khẩu 475 tỷ USD của năm 2025, tương đương 77%, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ mang về 108 tỷ USD, giảm 6,1% so với năm trước. GS. Trần Văn Thọ (Đại học Waseda) cho rằng khu vực tư nhân Việt Nam còn manh mún, quy mô nhỏ không đủ để đầu tư vào đổi mới sáng tạo cốt lõi, kìm hãm năng suất và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để đạt ngưỡng thu nhập cao — ước tính khoảng 14.375 USD/người với giả định lạm phát trung bình khoảng 2,5%/năm — Việt Nam sẽ cần duy trì tốc độ tăng trưởng 8–10% liên tục trong 20 năm, theo phân tích. Tại buổi làm việc cuối tháng 5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định tăng trưởng hai con số không thể là kết quả của mô hình cũ kéo dài và kêu gọi thay đổi căn bản cách tổ chức, vận hành các nguồn lực phát triển, chuyển trọng tâm từ hỏi có nguồn lực gì sang cơ chế nào để nguồn lực đi vào phát triển.

Bộ Chính trị đã ban hành 10 nghị quyết bao phủ khoa học công nghệ, thể chế, kinh tế tư nhân, hội nhập quốc tế, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, doanh nghiệp nhà nước và đầu tư nước ngoài — nghị quyết gần đây nhất là Nghị quyết 10 tháng 6/2026, chuyển tư duy từ “thu hút đầu tư” sang “phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.” Chính phủ đã tinh gọn đơn vị hành chính cấp tỉnh từ 63 xuống 34 và tái tổ chức hơn 6.700 đơn vị hành chính cấp xã, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, cắt giảm hàng nghìn thủ tục hành chính, cùng với các dự án hạ tầng lớn bao gồm đường cao tốc, đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam, metro Hà Nội và TP.HCM cũng như hạ tầng năng lượng và số.

Cửa sổ chuyển đổi này đang thu hẹp. Dân số trong độ tuổi lao động của Việt Nam khoảng 65 triệu người đang ở đỉnh thời kỳ dân số vàng, dự kiến khép lại vào năm 2036 trước khi nước này bước vào già hóa sâu. Bà Lan cho rằng nỗ lực cải cách hiện nay là tăng tốc để bù đắp quỹ thời gian đã mất, tạo nền tảng cho tăng trưởng hai con số trong thập niên 2030. GS. Thọ chỉ ra bốn điểm nghẽn cần phá vỡ: công nghiệp hóa sâu rộng thoát khỏi gia công, chính quy hóa 5 triệu hộ kinh doanh để quy mô hóa kinh tế tư nhân, nâng cấp nguồn nhân lực thoát khỏi tỷ lệ 61,2% lao động học vấn thấp, và khơi thông thị trường vốn và đất đai để SME không chịu bất lợi so với FDI và DNNN.