Việt Nam: Dư địa xuất khẩu cơ khí còn rất lớn

Theo số liệu của Cục Thống kê, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng điện tử, máy tính và linh kiện – đại diện chủ lực cho ngành cơ khí và chế tạo – trong 9 tháng năm 2026 đạt 123,6 tỷ USD, tăng 59,6% so với cùng kỳ năm 2025.

Ngành cơ khí chế tạo đã từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo đòn bẩy cho các ngành khác. Tuy nhiên, theo Thượng tá Phạm Đồng Khởi của Tổng công ty Sản xuất thiết bị Viettel (VMC), một hạn chế là chưa hình thành chuỗi cung ứng nhôm, thép và hợp kim chất lượng cao phục vụ cơ khí chính xác. Đầu tư thiết bị còn dàn trải, trùng lặp; doanh nghiệp thiếu thông tin về công nghệ, sản phẩm và năng lực của nhau để phối hợp thực hiện đơn hàng.

Để giải quyết, cần đầu tư nâng cao năng lực cung ứng bắt đầu từ nhóm sản phẩm và yêu cầu khách hàng, ưu tiên cơ khí chính xác như khuôn, trục, bánh răng, đồ gá, cụm chi tiết công nghiệp; phát triển có chọn lọc chi tiết phục vụ thiết bị bán dẫn, tự động hóa, hàng không và năng lượng. Ông Khởi kiến nghị hình thành nhóm hợp tác xuất khẩu có doanh nghiệp đầu mối, dùng chung chuyên gia và phòng thử nghiệm, xây dựng cơ sở dữ liệu năng lực hội viên.

Ở góc độ phát triển ngành, ông Đinh Viết Hải của Viện Nghiên cứu Cơ khí (NARIME) cho rằng cần chuyển dịch từ gia công sang phát triển sản phẩm, tăng năng lực thiết kế, mô phỏng và chế tạo thử nghiệm. Các dự án hạ tầng, năng lượng, giao thông có thể tạo thị trường dẫn dắt, giúp doanh nghiệp nâng cấp năng lực và thay thế sản phẩm nhập khẩu. Định hướng này được thể hiện trong Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035, phê duyệt tại Quyết định số 929/QĐ-TTg ngày 25/5/2026, đặt mục tiêu tỷ lệ nội địa hóa ngành cơ khí chế tạo đạt 50% vào năm 2035.

Truy vết carbon cũng trở thành yếu tố tiếp cận thị trường, khi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU áp dụng giai đoạn chính thức từ 1/1/2026 đối với sắt thép và nhôm. Nhà nhập khẩu phải tính lượng phát thải hàm chứa trong hàng hóa, đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam xác định sản phẩm cụ thể có thuộc phạm vi CBAM hay không. Theo bà Nguyễn Thị Giang, chuyên gia kiểm kê khí nhà kính và truy vết carbon của Công ty cổ phần Giải pháp Khí nhà kính Lead On GHG, phần lớn phát thải vào nhà máy từ nguyên liệu đầu vào và gia tăng qua quá trình sản xuất. Bà lưu ý việc truy vết carbon phải gắn với từng lô nguyên liệu và lô hàng xuất khẩu.