Việt Nam: Ngân hàng thương mại nhà nước đối diện nghịch lý đánh giá hai vai, lộ trình cải cách định hình

Các ngân hàng thương mại nhà nước của Việt Nam đang bị kẹt giữa hai tiêu chuẩn đánh giá mâu thuẫn nhau: một mặt bị đo lường bằng các chỉ tiêu tài chính như ROE và ROA, mặt khác lại được giao nhiệm vụ cho vay ưu đãi và ổn định kinh tế vĩ mô.

Sự mất kết nối này tạo ra động lực sai lệch: những chi nhánh phục vụ địa bàn nông nghiệp, nông thôn và vùng sâu vùng xa, thực hiện các khoản vay chính sách và đối mặt với chi phí vận hành cao hơn cùng rủi ro nợ quá hạn lớn hơn do thiên tai, bị xếp hạng thấp hơn các đơn vị chuyên về bán lẻ và dịch vụ tại đô thị lớn. Một giải pháp được đề xuất là hệ thống đo lường hai tầng dựa trên ba trụ cột: một đường cong FTP riêng cho tín dụng chính sách, theo dõi tách bạch danh mục tài sản thành mục tiêu thương mại và xã hội, và thẻ điểm cân bằng có trọng số cho các tiêu chí phi tài chính như tín dụng xanh và bao phủ tài chính.

Tổng Bí thư Tô Lâm, tại một hội nghị toàn quốc tháng 2/2026, nhấn mạnh không thể để tồn tại tình trạng "lợi ích nhóm", "sân sau" và thua lỗ kéo dài không rõ trách nhiệm, phân biệt rõ đổi mới vì lợi ích chung với hành vi cố ý làm trái. Nghị quyết 24-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị và Quy định 220-QĐ/TW ngày 30/9/2026 của Ban Bí thư cụ thể hóa cơ chế bảo vệ cán bộ dám đổi mới, theo hướng xem xét động cơ, mục đích, thẩm quyền, mức độ lỗi và kết quả đạt được chứ không chỉ dựa vào hậu quả.

Cơ chế bảo vệ không phải là "vùng an toàn" – hành vi cố ý làm trái, vụ lợi hoặc che giấu thông tin nằm ngoài phạm vi. Các ngân hàng cần nội quy hóa thành quy trình nội bộ, xác định chương trình thử nghiệm thuộc diện đổi mới, trình phê duyệt, lưu hồ sơ, xác định giới hạn rủi ro và báo cáo kịp thời. Việc phối hợp giữa Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn là cần thiết để thiết kế cơ chế đánh giá riêng, ghi nhận minh bạch chi phí và kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị.