Việt Nam: Thách thức phát thải chuỗi cung ứng gia tăng khi EU siết chặt quy định carbon

Theo báo cáo của CDP và BCG dựa trên dữ liệu của hơn 23.000 doanh nghiệp toàn cầu, lượng phát thải trong chuỗi cung ứng (Scope 3) lớn gấp 26 lần lượng phát thải trực tiếp từ hoạt động của doanh nghiệp (Scope 1), cho thấy việc cắt giảm phát thải không còn dừng ở nhà máy.

Theo GHG Protocol, Scope 3 bao gồm 15 hạng mục dọc chuỗi giá trị — 8 nhóm thượng nguồn và 7 nhóm hạ nguồn — từ nguyên liệu đầu vào đến xử lý sản phẩm sau tiêu dùng. Song chỉ khoảng 15% doanh nghiệp đặt mục tiêu cắt giảm Scope 3, và khoảng 41% làm việc với nhà cung cấp về giảm phát thải.

Theo Sáng kiến Mục tiêu Dựa trên Cơ sở Khoa học (SBTi), nếu Scope 3 chiếm trên 40% tổng phát thải — trường hợp phổ biến ở doanh nghiệp sản xuất và bán lẻ — mục tiêu ngắn hạn phải bao phủ ít nhất 67% Scope 3, tăng lên 90% đối với mục tiêu dài hạn. Tháng 3/2024, SBTi đã hủy trạng thái cam kết của 239 doanh nghiệp, gồm Microsoft, Unilever, Procter & Gamble và Walmart, do không nộp mục tiêu đúng hạn.

Áp lực đang đến với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam từ khách hàng quốc tế và Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU. Giai đoạn chuyển tiếp (10/2023-12/2025) chỉ yêu cầu báo cáo. Từ 1/1/2026, nhà nhập khẩu phải mua chứng chỉ CBAM với giá tham chiếu theo EU ETS. Cơ chế hiện áp dụng cho 6 nhóm hàng gồm sắt thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện và hydro, nhưng Bộ Công Thương cho biết phạm vi sẽ nhiều khả năng mở rộng sang các ngành có nguy cơ rò rỉ carbon cao như dệt may và nhựa. Tỷ trọng điện tái tạo của Việt Nam đạt 33,1%, cao hơn Trung Quốc (32%), Thái Lan (13%), Ấn Độ (21%) và Bangladesh (4,5%), nhưng lợi thế này chỉ mang tính tương đối khi tiêu chuẩn của EU ngày càng chặt chẽ.