Việt Nam: Cơ quan thuế chuyển sang kiểm tra theo rủi ro, giảm áp lực cho doanh nghiệp

Ngành Thuế đang chuyển từ kiểm tra theo chu kỳ sang lựa chọn đối tượng kiểm tra dựa trên đánh giá rủi ro, nhằm giảm áp lực kiểm tra đối với người nộp thuế tuân thủ tốt và tập trung nguồn lực vào những trường hợp có nguy cơ vi phạm cao.

Ông Mai Xuân Thành, Cục trưởng Cục Thuế (Bộ Tài chính), cho biết tại hội thảo thường niên về thuế và pháp lý do KPMG tổ chức rằng doanh nghiệp thường vừa mừng vừa lo khi nhận quyết định kiểm tra: mừng vì kết quả kiểm tra có thể làm rõ việc thực hiện nghĩa vụ thuế, lo vì có thể còn sai sót chưa nhận diện hoặc khác biệt giữa chuẩn mực kế toán của doanh nghiệp và quan điểm quản lý của cơ quan thuế. Theo định hướng mới, ngành Thuế tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn, cảnh báo và nhắc nhở để doanh nghiệp chủ động khắc phục vấn đề thay vì chờ cơ quan thuế kiểm tra mới phát hiện. Việc lựa chọn đối tượng kiểm tra căn cứ vào mức độ rủi ro và kiểm soát hệ thống, không theo chu kỳ máy móc, nên không phải doanh nghiệp nào cũng bị kiểm tra thường xuyên qua các năm.

Cơ quan thuế ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích báo cáo tài chính và các nguồn thông tin liên quan, nhận diện và cảnh báo dấu hiệu rủi ro; hệ thống phân tích dữ liệu và đánh giá rủi ro giúp việc lựa chọn đối tượng kiểm tra khách quan hơn. Doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt, hệ thống kiểm soát hiệu quả và mức rủi ro thấp có khả năng được lựa chọn kiểm tra thấp hơn đáng kể, thậm chí có thể không phải trải qua kiểm tra trong thời gian dài. Ông Thành cho biết số cuộc kiểm tra thuế tại trụ sở người nộp thuế trong năm 2025 đã giảm, một tín hiệu tích cực cho thấy định hướng quản lý dựa trên rủi ro và sự phối hợp giữa cơ quan thuế với doanh nghiệp đang phát huy tác dụng, giảm áp lực về thời gian, nhân lực và chi phí cho doanh nghiệp.

Bà Nguyễn Thu Hường, Phó Tổng Giám đốc, Trưởng Bộ phận giải quyết tranh chấp và bất đồng về thuế (KPMG Việt Nam), cho biết cơ quan thuế đang dùng AI và dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích, đánh giá rủi ro; doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt hoặc không có dấu hiệu rủi ro được giảm tần suất kiểm tra, thậm chí không thuộc diện kiểm tra, trong khi doanh nghiệp rủi ro cao được tập trung kiểm tra. Bà khuyến nghị doanh nghiệp chủ động tự rà soát “sức khỏe” tuân thủ thuế (health check) để phát hiện và điều chỉnh sai sót từ sớm. Bà nhấn mạnh: “Bản chất của hoạt động kiểm tra là nâng cao tính tuân thủ chứ không chỉ nhằm tăng số thu truy thu. Vì vậy, việc doanh nghiệp chủ động rà soát, nhận diện và khắc phục sai sót có ý nghĩa quan trọng. Hoạt động tự kiểm tra không nên chỉ thực hiện khi có thông tin về một cuộc kiểm tra thuế, mà cần trở thành công việc thường xuyên trong quá trình quản trị và thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp”.

Ngành Thuế đang triển khai dự án xây dựng hệ thống công nghệ thông tin phục vụ tái thiết kế quy trình nghiệp vụ và chuyển đổi số trong quản lý thuế, dự kiến hoàn thành năm 2028, hệ thống sẽ kết nối trực tiếp với hệ thống kế toán của doanh nghiệp hướng tới tự động hóa việc lập báo cáo kê khai thuế. Doanh nghiệp được khuyến nghị hoàn thiện hệ thống kế toán, tăng cường kiểm soát nội bộ và chủ động rà soát các khâu kê khai, trong bối cảnh cơ quan thuế ngày càng tăng cường ứng dụng công nghệ để phân tích báo cáo tài chính và các nguồn dữ liệu liên quan.