Việt Nam: 'Khai thác mỏ đô thị' từ bột đen pin bắt đầu định hình

Lượng pin lithium-ion cần tái chế trên toàn cầu hiện ở mức vài trăm nghìn tấn mỗi năm, được dự báo vượt 2,5 triệu tấn vào năm 2030 khi pin xe điện thế hệ đầu hết vòng đời, tạo ra nguồn tài nguyên mới gọi là bột đen (black mass) — hỗn hợp cô đặc lithium, cobalt, nickel và mangan thu hồi từ pin tái chế.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính thị trường kim loại pin tái chế đã tăng gần 11 lần giai đoạn 2015-2023, và có thể đạt khoảng 200 tỷ USD vào năm 2050 nếu các cam kết khí hậu được thực hiện đầy đủ. Báo cáo Battery 2030 của McKinsey dự báo toàn bộ chuỗi giá trị pin lithium-ion tăng trưởng trên 30% mỗi năm từ 2022 đến 2030, vượt 400 tỷ USD và 4,7 TWh vào cuối thập kỷ.

Việt Nam đã thiết lập khung pháp lý cho tái chế pin qua Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, áp dụng trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhập khẩu từ ngày 1/1/2024. Nghị định 110/2026/NĐ-CP, hiệu lực từ ngày 25/5/2026, đưa tỷ lệ tái chế bắt buộc với pin lithium và NiMH dùng cho phương tiện giao thông về 0%, giảm từ mức 8%; tỷ lệ được điều chỉnh 3 năm một lần, mỗi lần tăng không quá 10 điểm phần trăm, lần điều chỉnh đầu tiên vào năm 2029.

Trong nước, VinES — công ty con của VinFast — đã ký các thỏa thuận hợp tác toàn cầu về tái chế và tái sử dụng pin, gồm biên bản ghi nhớ với Marubeni vào tháng 12/2023 nhằm chuyển pin xe điện đã qua sử dụng thành hệ thống lưu trữ năng lượng cố định, và hợp đồng tái chế dài hạn với Li-Cycle. Năm 2024, cả nước có 35 đơn vị tái chế được cấp phép môi trường, trong đó 7 đơn vị chuyên xử lý pin và ắc quy.