Việt Nam: VEFTA mở cửa thuế quan nhưng ưu đãi phụ thuộc quy tắc xuất xứ

Các nước EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay đối với khoảng 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam khi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EFTA (VEFTA) có hiệu lực, nhưng doanh nghiệp phải đáp ứng quy tắc xuất xứ của Hiệp định mới được hưởng ưu đãi.

VEFTA được ký ngày 18/10/2026 sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, với bốn thành viên EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Toàn bộ hàng công nghiệp, bao gồm thủy sản, được xóa bỏ thuế quan ngay khi Hiệp định có hiệu lực, nhiều mặt hàng nông sản như cà phê, gạo, rau quả cũng được ưu đãi đáng kể, theo bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính), tại hội thảo do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 11/11.

EFTA không phải liên minh thuế quan, nên doanh nghiệp phải nghiên cứu biểu thuế, điều kiện nhập khẩu và nhu cầu tiêu dùng của từng quốc gia; Thụy Sĩ và Liechtenstein dùng chung biểu thuế nhập khẩu, còn Na Uy và Iceland có chính sách riêng, mức độ mở cửa nông sản cũng khác nhau. Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tự do hóa 86,7% số dòng thuế, tương đương 100% kim ngạch nhập khẩu từ EFTA, với lộ trình cắt giảm từ 3 đến 15 năm tùy nhóm hàng. Thủy sản, dược phẩm, thiết bị điện, máy móc cơ khí có lộ trình xóa bỏ thuế tối đa 10 năm, còn phần lớn dụng cụ quang học, đo lường và thiết bị y tế được xóa bỏ thuế ngay, tạo cơ hội tiếp cận máy móc, công nghệ, nguồn cung chất lượng cao từ EFTA nhưng cũng gia tăng sức ép cạnh tranh đối với doanh nghiệp trong nước.

Ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho biết hàng hóa được hưởng ưu đãi VEFTA khi có xuất xứ thuần túy, đáp ứng quy tắc chuyển đổi hoặc gia công chế biến đầy đủ theo quy định cụ thể mặt hàng, hoặc được sản xuất toàn bộ từ nguyên liệu có xuất xứ của các nước thành viên. VEFTA công nhận sản phẩm thu được từ nuôi cấy tế bào và lên men là hàng hóa có xuất xứ thuần túy, cho phép cộng gộp nguyên liệu phi nông nghiệp có xuất xứ ASEAN và EU, và cho phép một số mặt hàng gia công ngoài lãnh thổ các nước thành viên với trị giá gia tăng ngoài lãnh thổ tối đa 10% giá xuất xưởng.

Hàng xuất khẩu có thể dùng C/O mẫu VN-EFTA hoặc tự chứng nhận xuất xứ; mẫu C/O không quy định tiêu chuẩn về giấy in, tạo điều kiện triển khai chứng từ điện tử với con dấu, chữ ký điện tử và mã QR. Theo ông Hà, VEFTA không có cơ chế để cơ quan nước nhập khẩu trực tiếp xác minh tại cơ sở sản xuất, nên doanh nghiệp phải lưu giữ đầy đủ hồ sơ nguyên liệu, quy trình sản xuất và chứng từ liên quan. Nghị định 384/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, quy định hàng hóa không có xuất xứ thuần túy vẫn có thể được công nhận xuất xứ Việt Nam nếu đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc có hàm lượng giá trị Việt Nam từ 30% giá xuất xưởng trở lên, tính cả chi phí nghiên cứu và phát triển, thiết kế, lập trình, kiểm thử phần mềm, với 12 tháng chuyển tiếp; tiêu chí này không thay thế quy tắc xuất xứ ưu đãi của VEFTA. Hội thảo khuyến nghị doanh nghiệp tra cứu biểu thuế theo từng mã HS, rà soát quy tắc xuất xứ, chuẩn bị chứng từ và tuân thủ các yêu cầu về SPS, TBT, trong khi VEFTA còn chờ các bên hoàn tất thủ tục phê chuẩn.