Việt Nam: VEFTA mở cửa thị trường EFTA nhưng quy tắc xuất xứ là rào cản

Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) sẽ xóa bỏ thuế quan ngay đối với hàng hóa chiếm 93,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang khối EFTA, nhưng doanh nghiệp phải đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn thị trường mới dùng được ưu đãi.

Phát biểu tại hội thảo do VCCI tổ chức tại Hà Nội ngày 11/11, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI, nói cửa mở chưa có nghĩa là hàng hóa tự đi qua. Khảo sát của VCCI cho thấy khoảng một phần ba doanh nghiệp chưa tận dụng ưu đãi FTA do không đáp ứng quy tắc xuất xứ hoặc thiếu thông tin. EFTA là thị trường thu nhập cao, coi trọng chất lượng, an toàn và phát triển bền vững. Bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và thực thi Hiệp định thuộc Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), cho biết thương mại Việt Nam - EFTA giai đoạn 2023-2024 đạt gần 2 tỷ USD, trong đó Thụy Sĩ và Na Uy có tiềm năng lớn, Iceland và Liechtenstein phù hợp với hàng chuyên biệt. Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sang EFTA khoảng 405 triệu USD, chủ yếu là giày dép, dệt may, thủy sản, linh kiện điện thoại, điện tử và cơ khí. Thụy Sĩ có 247 dự án tại Việt Nam với vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD tính đến tháng 9/2026.

Bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế Đối ngoại (Bộ Tài chính), cho biết EFTA cam kết xóa bỏ thuế ngay hơn 90% dòng thuế, tương đương 93,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Hàng công nghiệp gồm thủy sản, dệt may, điện tử, nhựa và cao su về 0% khi Hiệp định có hiệu lực, nhiều nông sản như cà phê, gạo, mật ong, rau quả chế biến được hưởng ưu đãi. EFTA có ba biểu thuế: Thụy Sĩ và Liechtenstein dùng chung, Na Uy và Iceland mỗi nước một biểu, với tỷ lệ dòng thuế nông nghiệp xóa bỏ ngay lần lượt là 40%, 53% và 74%. Doanh nghiệp phải tra đúng mã HS và biểu thuế từng nước. Việt Nam xóa thuế nhập khẩu ngay gần 40% dòng thuế, số còn lại giảm theo lộ trình tối đa 15 năm, thuế xuất khẩu giảm với 69 dòng thuế trong 5, 10 hoặc 15 năm. Bộ Tài chính đang soạn hai biểu thuế ưu đãi và hướng dẫn thực thi, bà Linh cho biết. VEFTA có hiệu lực sau 60 ngày kể từ khi hai bên thông báo hoàn tất thủ tục phê chuẩn, phê duyệt.

Ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho biết chương xuất xứ có 31 điều, kèm quy tắc riêng từng mặt hàng, mẫu C/O và khai báo xuất xứ, với khoảng 1.440 quy tắc theo Danh mục HS 2022. Doanh nghiệp phải xác định đúng tiêu chí xuất xứ thuần túy, chuyển đổi mã số, hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn sản xuất, và nơi đóng gói không quyết định xuất xứ. Cơ chế cộng gộp cho phép hàng phi nông nghiệp của Việt Nam sử dụng nguyên liệu có xuất xứ ASEAN, EU theo điều kiện Hiệp định, còn EFTA được cộng gộp nguyên liệu EU. C/O mẫu VNA hiện được cấp qua eCoSys, hồ sơ nộp trực tuyến nhưng kết quả vẫn là bản giấy, dự kiến năm 2029 mở rộng tự chứng nhận xuất xứ.

Tiêu chuẩn xanh cũng là phép thử đáng chú ý, với cam kết phát triển bền vững đề cập lao động, môi trường, quản lý rừng, đa dạng sinh học và chống khai thác thủy sản bất hợp pháp. Doanh nghiệp phải kiểm soát đầu vào, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và chứng minh trách nhiệm toàn chuỗi, trong khi chi phí chứng nhận, thử nghiệm, truy xuất và logistics là gánh nặng với doanh nghiệp nhỏ. Ưu đãi thuế quan chỉ thực sự trở thành lợi thế khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn thị trường và yêu cầu của từng nhà nhập khẩu, nên khoảng thời gian chờ Hiệp định có hiệu lực cần được tận dụng để rà soát nguồn nguyên liệu và chuẩn hóa hồ sơ xuất xứ.