Việt Nam tìm cách tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước theo quản trị thị trường

Việt Nam đang thúc đẩy tái cơ cấu căn bản khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN), chuyển từ sắp xếp đơn thuần và xử lý tồn tại quá khứ sang quản trị vốn nhà nước theo nguyên tắc thị trường, nhằm tạo ra những doanh nghiệp đủ năng lực dẫn dắt các ngành chiến lược.

Số lượng DNNN đã giảm từ hơn 12.000 đầu thập niên 1990 xuống còn 695 vào cuối năm 2025, trong đó 497 doanh nghiệp nhà nước nắm 100% vốn và 198 doanh nghiệp nắm cổ phần chi phối. Các doanh nghiệp này nắm giữ tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, quá trình tái cơ cấu gặp nhiều trở ngại. Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành đề án cơ cấu lại, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn. Số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Bộ Tài chính cho rằng nguyên nhân chính là phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư phức tạp và tâm lý né tránh trách nhiệm. Nghị quyết 79-NQ/TW tháng 1/2026 đặt mục tiêu đến năm 2030 có 50 DNNN nằm trong top 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và 1-3 doanh nghiệp trong top 500 thế giới.

Theo các chuyên gia, để tháo gỡ nút thắt, nhà nước cần tách bạch ba vai trò: hoạch định chính sách, quản lý ngành và chủ sở hữu. Luật 68/2025/QH15 về quản lý và đầu tư vốn nhà nước, hiệu lực từ tháng 8/2025, mở rộng phân cấp cho hội đồng quản trị doanh nghiệp, nhưng các văn bản hướng dẫn có nguy cơ thu hẹp quyền tự chủ đã được luật trao.