Việt Nam: Vốn dài hạn cho hạ tầng gặp rào cản về cấu trúc dự án và phân bổ rủi ro

Việt Nam đang đối mặt với khoảng cách cấu trúc giữa nguồn vốn hiện có và nhu cầu đầu tư hạ tầng dài hạn, mà điểm nghẽn không hoàn toàn nằm ở lượng tiền trên thị trường mà ở thiết kế dự án, phân bổ rủi ro và sự lệch pha giữa công cụ huy động vốn với vòng đời tài sản.

Quốc hội đã thông qua tổng mức vốn 8,22 triệu tỷ đồng cho kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030. Trong khi đó, tổng vốn FDI đăng ký tính đến tháng 8/2026 đạt 40,63 tỷ USD, tăng 55,4% so với cùng kỳ, dù số dự án mới chỉ tăng 9,4% nhưng quy mô vốn bình quân tăng 96,8%, cho thấy mối quan tâm của nhà đầu tư đang tăng song chưa dễ dàng chuyển hóa thành vốn triển khai.

Tín dụng ngân hàng hiện chiếm khoảng 50-51% tổng nguồn vốn cho nền kinh tế, tới ngày 22/8/2026 tăng 9,71% so với cuối năm 2025, đạt dư nợ 20,4 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, phần lớn nguồn huy động của ngân hàng là tiền gửi ngắn hạn, trong khi các dự án hạ tầng cần tài trợ kỳ hạn 15-20 năm. Khảo sát 19 doanh nghiệp niêm yết do FiinRatings theo dõi cho thấy tổng tài sản tăng từ 120 nghìn tỷ đồng (2017) lên 364 nghìn tỷ đồng (2024), nhưng tỷ trọng trái phiếu chỉ tăng từ khoảng 1% lên 7% và hầu như không tăng giá trị tuyệt đối giai đoạn 2022-2024.

Theo ông Abhishek Dangra, Giám đốc kiêm Trưởng ban ngành Hạ tầng và Tiện ích, S&P Global Ratings, việc giảm tổng mức rủi ro của dự án là ưu tiên hàng đầu trước khi phân bổ phần rủi ro còn lại cho bên nắm giữ phù hợp. Ông Trần Tuấn Phong, Luật sư Thành viên Cấp cao, Công ty Luật TNHH Quốc tế Việt Nam (VILAF Hồng Đức) cho biết các bên cho vay quốc tế đã từng tham gia vào các dự án tại Việt Nam dựa trên bộ hợp đồng phân bổ rủi ro rõ ràng được cấp thẩm quyền phê duyệt, cho thấy khả năng huy động vốn phụ thuộc rất lớn vào thiết kế dự án. Kinh nghiệm Ấn Độ cho thấy các dự án năng lượng tái tạo vận hành ổn định với hợp đồng giá dài hạn đã có thể phát hành trái phiếu kỳ hạn tới 25 năm, so với kỳ hạn 5-10 năm của thập kỷ trước.

Khoảng 60% chuyên gia và lãnh đạo các định chế tài chính lớn được FiinRatings khảo sát dự báo chi phí vốn trong nước sẽ tiếp tục tăng trong hai năm tới, càng đòi hỏi các dự án phải làm rõ dòng tiền, nghĩa vụ và xử lý rủi ro ngay từ đầu để có thể tiếp cận các nhà đầu tư dài hạn.